Etiket: Uşaq hüquqları və təhlükəsizlik

Bullinq nədir və uşağa necə dəstək olmaq olar?
Uşaq hüquqları və təhlükəsizlik

Bullinq nədir və uşağa necə dəstək olmaq olar?

“Sadəcə zarafat edirlər.”

“Uşaqlar arasında belə şeylər olur.”

“Özünü müdafiə etməyi öyrənsin.”

Məktəb həyatında uşaqlar arasında fikir ayrılıqları, mübahisələr və bəzən xoşagəlməz davranışlar baş verə bilər. Lakin hər münaqişəni adi uşaq mübahisəsi kimi qəbul etmək doğru deyil.

Bəzən uşaq uzun müddət təhqir edilir, ələ salınır, qrupdan kənarlaşdırılır, fiziki zorakılığa məruz qalır və ya internet üzərindən davamlı şəkildə hədəfə çevrilir.

Bu zaman söhbət bullinqdən gedə bilər. Bullinq uşağın sadəcə məktəbdə “pis gün keçirməsi” deyil. Davam etdiyi zaman onun özünü təhlükəsiz hiss etməsinə, məktəb həyatına, emosional rifahına və sosial münasibətlərinə ciddi təsir göstərə bilər.

Ən vacibi isə budur: uşaq bu vəziyyətlə tək mübarizə aparmaq məcburiyyətində deyil.

Bullinq nədir?

Bullinq adətən üç əsas xüsusiyyətilə izah edilir: zərər vermək niyyəti, davranışın təkrarlanması və tərəflər arasında güc balanssızlığı.

Yəni hər mübahisə bullinq deyil. İki uşağın bir dəfə mübahisə etməsi, sonra problemi həll etməsi başqa vəziyyətdir. Bir uşağın davamlı olaraq digərlərindən daha zəif mövqedə saxlanılması, təhqir və ya kənarlaşdırmaya məruz qalması isə fərqli yanaşma tələb edir (UNICEF, Bullying: What is it and how to stop it).

UNESCO da bullinqi məktəb zorakılığının geniş yayılmış formalarından biri kimi qiymətləndirir və bu davranışın fərdlər və qruplar arasındakı güc balanssızlığı ilə əlaqəli sosial proses olduğunu vurğulayır (UNESCO, Defining school bullying).

Bullinq müxtəlif formalarda ola bilər.

  • Fiziki bullinq

Vurmaq, itələmək, əşyaları almaq və ya zədələmək, uşağa fiziki şəkildə mane olmaq.

  • Şifahi bullinq

Təhqir etmək, alçaldıcı ləqəblər qoymaq, davamlı ələ salmaq və hədələmək.

  • Sosial bullinq

Uşağı qrupdan bilərək kənarlaşdırmaq, haqqında şayiə yaymaq, başqalarını onunla danışmamağa təşviq etmək.

  • Kiberbullinq

Sosial şəbəkələr, mesajlaşma tətbiqləri, oyun platformaları və digər rəqəmsal vasitələr üzərindən təhqir, təhdid, lağ və ya şəxsi məlumatların yayılması.

Rəqəmsal bullinqin xüsusilə ağır tərəflərindən biri odur ki, uşağın məktəbdən evə gəlməsi ilə təzyiq həmişə dayanmır.

Bullinq “uşaqlıq təcrübəsi” kimi qəbul edilməməlidir

Bəzən böyüklər öz uşaqlıq təcrübələrinə baxaraq: “Bizim vaxtımızda da belə idi.” deyə bilirlər. Amma bir davranışın uzun müddət mövcud olması onu zərərsiz etmir.

UNESCO-nun məlumatına görə, dünya üzrə şagirdlərin 30 faizdən çoxu müəyyən formada bullinqlə qarşılaşdığını bildirib və məktəb zorakılığı uşaqların təhsil, fiziki və psixoloji rifahına təsir göstərə bilər (UNESCO, What you need to know about school violence and bullying).

Bullinqə məruz qalan bütün uşaqlar eyni reaksiya vermir.

Biri bunu dərhal valideyninə danışır.

Digəri susur.

Biri məktəbə getmək istəmir.

Digəri isə əvvəlkindən daha əsəbi olur.

Buna görə yalnız uşağın “mənə bullinq edirlər” deməsini gözləmək kifayət etməyə bilər.

Uşaq niyə bullinq haqqında danışmaya bilər?

Uşaq susursa, bu, problemin olmadığı anlamına gəlmir.

O düşünə bilər:

“Desəm vəziyyət daha da pisləşər.”

“Mənə inanmayacaqlar.”

“Məni zəif hesab edəcəklər.”

“Telefonumu əlimdən alarlar.”

“Valideynim məktəbə gəlib hamının yanında məsələ qaldırar.”

Bəzən də uşaq başına gələnin bullinq olduğunu özü tam anlamır. Ona görə valideynin reaksiyası çox vacibdir. Uşaq nəhayət danışmağa qərar verdiyi zaman aldığı ilk cavab onun bundan sonra da kömək istəyib-istəməyinə təsir edə bilər.

Uşaq sizə bullinq haqqında danışarsa nə demək olar?

İlk ehtiyac problemi dərhal “həll etmək” deyil. Əvvəlcə uşağı dinləməkdir.

“Sən niyə cavab vermədin?”

“Özünü müdafiə edə bilmirdin?”

“Bəlkə sən də nəsə etmisən?”

kimi suallar uşağın özünü günahkar hiss etməsinə səbəb ola bilər.

Bunun əvəzinə:

“Bunu mənə danışdığın üçün sağ ol.”

“Başına gələnlərə görə təəssüf edirəm.”

“Sən bununla tək qalmayacaqsan.”

“Birlikdə nə edə biləcəyimizi düşünəcəyik.”

demək daha təhlükəsiz başlanğıc yaradır.

Bullinqlə qarşılaşan uşağın açıq şəkildə dinlənilməsi, günahlandırılmaması və vəziyyətin birlikdə həll edilməsi vacibdir.

“Özün həll et” demək niyə kifayət deyil?

Uşağın müstəqil problem həll etmə bacarıqlarının inkişaf etməsi vacibdir. Amma bullinq güc balanssızlığı ilə xarakterizə olunduğuna görə bütün məsuliyyəti hədəfə çevrilən uşağın üzərinə qoymaq düzgün deyil.

Bəzən böyüklərin müdaxiləsi lazımdır. Xüsusilə fiziki zorakılıq, təhdid, davamlı təhqir, kiberbullinq və ya uşağın təhlükəsizliyi ilə bağlı risk varsa, məktəb və digər məsul şəxslərlə əməkdaşlıq edilməlidir.

UNESCO bullinqin qarşısının alınmasında “whole-education approach” – yəni məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, şagirdlər, valideynlər və icmanın birlikdə iştirak etdiyi yanaşmanı tövsiyə edir. Məktəbdə aydın qaydalar, təhlükəsiz sinif mühiti və hadisələrə vaxtında reaksiya bu yanaşmanın əsas hissələridir (UNESCO).

Valideyn hansı addımları ata bilər?

İlk olaraq hadisənin nə olduğunu sakit şəkildə öyrənmək faydalıdır.

Kim iştirak edir?

Hadisə nə qədər müddətdir davam edir?

Harada baş verir?

Başqa kimlər bunu görüb?

Rəqəmsal bullinq varsa, mümkün sübutlar – mesajlar və ekran görüntüləri – saxlanıla bilər. Daha sonra məktəblə əlaqə yaradaraq ittihamedici deyil, həll yönümlü mövqe tutmaq daha faydalıdır. Məqsəd “digər uşağı cəzalandırmaq”dan əvvəl bütün uşaqlar üçün təhlükəsiz mühit yaratmaqdır. Eyni zamanda uşağa hansı addımların atılacağını demək də vacibdir. Onun xəbəri olmadan qəfil müdaxilə bəzən uşaqda nəzarəti tam itirmək hissi yarada bilər.

“Bu vəziyyətdə müəlliminlə danışmağın faydalı olacağını düşünürəm. Səncə bunu necə edə bilərik?” kimi yanaşma onu prosesə cəlb edir.

Bullinq edən uşağın da dəstəyə ehtiyacı ola bilər

Bullinqdən danışarkən uşaqları yalnız “yaxşı” və “pis” olaraq iki qrupa ayırmaq problemi sadələşdirir. Bullinq edən davranış qəbuledilməzdir və aydın şəkildə dayandırılmalıdır. Amma davranışı edən uşağın da niyə belə davrandığını anlamaq vacib ola bilər. Bəzən uşağın öz emosiyalarını idarə etməkdə çətinliyi, ev və ya məktəb mühitində gördüyü davranış modelləri, sosial status qazanmaq ehtiyacı və başqa faktorlar rol oynaya bilər.

Bu, bullinqə bəraət qazandırmır. Əksinə, yalnız cəza vermək əvəzinə problemin kökünü də anlamağa imkan verir.

Uşağa verilə biləcək ən güclü mesaj

Bullinq uşağın özünə münasibətini dəyişə bilər. O:

“Məndə problem var.”

“Heç kim məni istəmir.”

“Mən zəifəm.”

deyə düşünməyə başlaya bilər.

Bu səbəbdən evdə aldığı mesaj xüsusilə önəmlidir:

“Başqalarının sənə qarşı etdiyi davranış sənin dəyərini müəyyən etmir.”

Uşağın yanında qalmaq bütün problemləri bir gündə həll etməyəcək. Amma onun ən vacib ehtiyaclarından birini qarşılayacaq: Bu vəziyyətdə tək olmadığını bilmək.

Bullinqin qarşısını almaq yalnız uşağa “güclü ol” deməklə mümkün deyil. Məktəb, ailə və cəmiyyət birlikdə uşaqlar üçün zorakılığın normallaşdırılmadığı, hörmətin isə gündəlik davranışın bir hissəsi olduğu mühit yaratmalıdır.

Çünki hər bir uşağın məktəbə qorxaraq deyil, özünü təhlükəsiz hiss edərək getmək hüququ var.

 

UŞAQLARI ANLAMAQ ÜÇÜN BUNU DA OXU: Uşağın həyatında valideyn qayğısının rolu