Etiket: Valideyn qayğısı və uşağın inkişafı

Uşağın həyatında valideyn qayğısının rolu
Valideyn qayğısı və uşağın inkişafı

Uşağın həyatında valideyn qayğısının rolu

Uşaq dünyaya gəldiyi ilk gündən yalnız qidaya, geyimə və təhlükəsiz bir evə ehtiyac duymur. Onun üçün bir o qədər vacib başqa bir ehtiyac da var: yanında olduğunu hiss etdiyi, ehtiyaclarına cavab verən və ona güvən hissi yaradan bir böyüyün qayğısı.

Bəzən valideyn qayğısını uşağın gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqla məhdudlaşdırırıq. Halbuki qayğı bundan daha geniş anlayışdır. Uşağın söylədiyini dinləmək, qorxduğu zaman yanında olmaq, sevincini bölüşmək, səhv etdikdə onu alçaltmadan istiqamətləndirmək, hər gün ona “sən mənim üçün önəmlisən” hissini yaşatmaq da qayğının bir hissəsidir.

Uşağın həyatında bu münasibətin təsiri yalnız uşaqlıq illəri ilə bitmir. Erkən dövrdə qurulan sağlam və etibarlı münasibətlər onun gələcəkdə özünə, insanlara və dünyaya münasibətinin formalaşmasına təsir edə bilər.

Valideyn qayğısı niyə bu qədər vacibdir?

Uşaq dünyanı ilk növbədə ona qayğı göstərən insanların münasibəti vasitəsilə tanıyır.

Körpə ağladıqda bir böyüyün ona yaxınlaşması, məktəbəqədər yaşda uşaq bir şey göstərmək istədikdə onunla maraqlanılması, daha böyük yaşda isə narahatlığını paylaşanda dinlənilməsi uşağa vacib bir mesaj verir:

“Mənim ehtiyaclarım görünür və mən tək deyiləm.”

Harvard Universitetinin “Center on the Developing Child” mərkəzi uşaqlarla qayğı göstərən böyüklər arasındakı qarşılıqlı münasibətləri “serve and return” prinsipi ilə izah edir. Uşaq baxışı, səsi, jesti, ağlaması və ya sözü ilə ünsiyyətə başlayır, böyüyün buna uyğun cavab verməsi isə qarşılıqlı əlaqə yaradır. Araşdırmalar bu cür davamlı və həssas münasibətlərin erkən yaşlarda beynin inkişaf edən əlaqələrinin formalaşmasına mühüm töhfə verdiyini göstərir (Harvard Center on the Developing Child, “Serve and Return”).

Deməli, uşağa qayğı göstərmək yalnız emosional bir məsələ deyil. Bu münasibətlər uşağın öyrənmə, ünsiyyət, sosial bacarıq və emosional inkişafının təməlində də dayanır.

Qayğı yalnız uşağın fiziki ehtiyaclarını qarşılamaq deyil

Uşağın yeməyi, sağlamlığı, geyimi və təhsili vacibdir. Lakin uşağın sağlam inkişafı üçün bunlarla yanaşı emosional təhlükəsizlik və münasibət də lazımdır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, UNICEF və Dünya Bankının birlikdə hazırladığı “Nurturing Care Framework” yanaşmasında uşağın sağlam inkişafı üçün beş əsas istiqamət göstərilir: sağlamlıq, adekvat qidalanma, təhlükəsizlik, erkən öyrənmə imkanları və uşağın ehtiyaclarına həssas cavab verən qayğı. Bu yanaşmaya görə erkən uşaqlıq dövründə sevgi, təhlükəsizlik və münasibət uşağın inkişafının ayrılmaz hissəsidir (WHO, UNICEF, World Bank Group, Nurturing Care for Early Childhood Development, 2018).

Bəzən valideyn uşağı üçün çox çalışır, onun bütün maddi ehtiyaclarını qarşılamağa çalışır. Bu, əlbəttə, dəyərlidir. Ancaq uşağın bəzən ehtiyac duyduğu şey yeni bir oyuncaqdan daha sadə ola bilər: onunla göz-gözə danışmaq, gününün necə keçdiyini soruşmaq və cavabını həqiqətən dinləmək.

Uşaq qayğı gördükdə nə öyrənir?

Davamlı və sağlam qayğı uşağın özünə dair ilk təsəvvürlərinin formalaşmasına kömək edir. Uşaq ona diqqət ayrıldığını gördükcə zamanla belə düşüncələr yarana bilər:

“Duyğularım əhəmiyyətlidir.”

“Köməyə ehtiyacım olanda müraciət edə bilərəm.”

“Mən sevgiyə və hörmətə layiqəm.”

“Çətinliklə üzləşəndə tək deyiləm.”

Bu hisslərin formalaşması uşağın heç vaxt məyus olmayacağı, ağlamayacağı və ya səhv etməyəcəyi anlamına gəlmir. Sağlam qayğı uşağı bütün çətinliklərdən qorumaq deyil. Əksinə, çətinliklə qarşılaşdığı zaman yanında etibarlı münasibətin olmasını təmin etməkdir.

“Harvard Center on the Developing Child” qeyd edir ki, dəstəkləyici və həssas münasibətlər uşaqların stresslə qarşılaşdığı vəziyyətlərdə qoruyucu rol oynaya bilər. Uşağın ətrafında sabit və qayğıkeş münasibətlərin olması onun sağlam inkişafını dəstəkləyən əsas amillərdən biridir.

Qayğı mükəmməl valideyn olmaq demək deyil

Valideynlərin üzərinə bəzən görünməz bir təzyiq qoyulur: hər zaman səbirli olmaq, hər suala doğru cavab vermək, heç vaxt əsəbiləşməmək və uşağın bütün ehtiyaclarını dərhal qarşılamaq.

Real ailə həyatı isə belə deyil.

Valideyn də yorulur, səhv edir, bəzən nə edəcəyini bilmir. Sağlam qayğı münasibətinin əsasında mükəmməllik deyil, davamlılıq və münasibəti bərpa etmək bacarığı dayanır. Bəzən uşağa “indi yorğunam, amma bir azdan səni dinləyəcəyəm” demək, onu diqqətsiz şəkildə dinləməkdən daha dürüst münasibət yarada bilər.

Bəzən valideyn səhv etdikdə: “Bir az əvvəl sənə yüksək səslə danışdım. Bu düzgün deyildi. Üzr istəyirəm.” deməsi də uşağa çox qiymətli bir dərs verir: münasibətlərdə səhv etmək mümkündür və səhvdən sonra əlaqəni bərpa etmək də mümkündür.

Uşağın həyatındakı qayğıverən böyüklər

Hər uşağın ailə və həyat şəraiti eyni deyil. Buna görə uşağın sağlam inkişafından danışarkən yalnız bioloji ana və ata anlayışı ilə məhdudlaşmaq doğru olmaz.

Uşağın həyatında davamlı və etibarlı şəkildə iştirak edən valideyn, digər ailə üzvü və ya qayğı göstərən böyük onun üçün mühüm dəstək mənbəyinə çevrilə bilər.

Elmi yanaşmalar da uşağın sağlam inkişafı üçün əsas amilin sadəcə ailə statusu deyil, sabit, həssas və dəstəkləyici münasibətlərin mövcudluğu olduğunu vurğulayır. Bu yanaşma çox vacib bir həqiqəti xatırladır: bir uşağın sağlam böyüməsinə töhfə vermək üçün həmişə böyük addımlar lazım deyil. Qayğı gündəlik həyatın içində yaranır.

Uşaq üçün qayğı çox vaxt kiçik görünən anlardan ibarətdir:

Səhər onu gülümsəyərək qarşılamaq.

Danışarkən telefonu kənara qoymaq.

Səhv etdikdə şəxsiyyətini deyil, davranışını müzakirə etmək.

“Bu gün səni nə sevindirdi?” deyə soruşmaq.

Qorxduqda “buradayam” demək.

Uğur qazanmadığı zaman da yanında qalmaq.

Onun fikrini dinləmək.

Bunların heç biri xüsusi maliyyə və ya böyük hazırlıq tələb etmir. Amma təkrarlanan bu kiçik davranışlar uşağın həyatında böyük bir mesaj yarada bilər: “Mən önəmliyəm. Mənə qayğı göstərən biri var.”

Uşağın təhlükəsiz, sevgi dolu və dəstəkləyici münasibətlər içində böyüməsi onun təkcə bu gününü deyil, gələcəyini də formalaşdırır. Çünki uşaqlıqda aldığımız qayğı yalnız yaddaşımızda qalan xoş xatirələr deyil. O, insanlarla necə münasibət qurduğumuza, çətinliklərə necə yanaşdığımıza və özümüz haqqında nə düşündüyümüzə təsir edən təməllərdən biridir.

Hər bir uşağın belə bir təmələ ehtiyacı var. Heç bir uşaq yalnız böyüməməlidir.